Lymfomen vormen het derde meest voorkomende type tumor gediagnosticeerd bij honden. Lymfeweefsel is op vele plaatsen aanwezig in het lichaam.

Lymfomen komen voor in verschillende subtypes en vormen. Zo kunnen ze kunnen verschijnen als een solitaire tumor. Wanneer het op meerdere plaatsen tegelijk aanwezig is, wordt het multicentrisch genoemd (wat het geval is voor 84% van de vormen van lymfoom). Bovendien kan lymfoom verschijnen in het spijsverteringsstelsel (5%), in de ruimte tussen beide longen (mediastinum) (5%), in de huid, onafhankelijk van de lymfeklieren (oog, centraal zenuwstelsel, beenmerg, urineblaas, hart neusholte), in de milt, nieren en de bloedvaten.

Gedrag

Sommige varianten groeien heel traag en geven nauwelijks klinische symptomen, andere varianten kennen een heel agressief verloop. Er zijn dus veel verschillende soorten lymfoom ((sub)typen genoemd), gaande van heel goedaardige (laaggradig) naar zeer kwaadaardige (hooggradig) processen. Lymfoom is een verzamelnaam voor ongeveer een 24-tal kankersubtypes die bestaan uit lymfocyten (een soort witte bloedcellen).

Honden reageren vaak goed op de behandeling en deze respons is vaak duurzaam (meer dan 6 maanden), maar genezing is zeldzaam (minder dan 10%) en het is uiteindelijk een dodelijke ziekte. Aangezien de meeste vormen van lymfoom (80%) op meerdere plaatsen in het lichaam voorkomen (multicentrisch), wordt een systemische (met effect op het hele lichaam) behandeling zoals chemo- en/of immuuntherapie aanbevolen.

Voorkomen

Lymfomen vertegenwoordigen een van de meest voorkomende tumoren bij honden, namelijk 7-24% van alle type tumoren bij honden. Ze verschijnen het vaakst rond de leeftijd van 6-9 jaar.

De oorzaak is waarschijnlijk multifactorieel (zowel beïnvloedbaar door genetische aanleg, infecties, omgevingsvervuiling, veranderingen in immuunfunctie), maar grotendeels onbekend.

Raspredispositie

Een hoger risico op ontwikkeling van dit tumortype werd gemeld voor Airedale Terrier, Boxer, Bulldog, Bull Mastiff, Basset Hound, Duitse Herder, Golden en Labrador Retriever, Schotse Terrier, St-Bernard. Minder bij Dashonden en Pomeriaan ten opzichte van andere hondenrassen.

Symptomen

De symptomen variëren en zijn afhankelijk van het subtype, de uitgebreidheid en de locatie van de lymfoomvorm. Vooral in de vroege stadia kan de hond helemaal in orde lijken zonder enige klinische symptomen, tenzij opgezwollen lymfeklieren.

• Multicentrisch: dit gaat meestal gepaard met een algemene pijnloze opzetting van de lymfeknopen. Niet-specifieke symptomen zijn een gebrek aan eetlust, gewichtsverlies, braken, diarree, verlies van onderhuids vet en spierweefsel, buikvocht, moeilijkheden om te ademen, moeilijkheden om te ontlasten, veel drinken en urineren (vooral bij hypercalcemie (een hoog gehalte aan calcium in het bloed)), koorts. Indien het lymfoom ruimte inneemt in het beenmerg, kan dit leiden tot een verminderde productie en dus ook een tekort aan rode bloedcellen, bloedplaatjes en/of neutrofielen. Dit kan op zijn beurt leiden tot koorts, bloeding en bloedvergiftiging. Een verspreide infiltratie van de longen komt voor in 27-34% van de gevallen met een multicentrisch lymfoom.
• Maagdarmstelsel: dit houdt verdikking van de darmwand en vernauwing van de doorgang in, frequent zweren op het slijmvlies. Vaak zijn de lever en lymfeknopen secundair aangetast. Niet-specifieke maagdarmafwijkingen houden braken, diarree, gewichtsverlies, slechte opname van voedingsstoffen in. Mogelijks kunnen lymfeknopen in de buikholte betrokken zijn, evenals de milt en de lever.
• Mediastinaal: dit houdt het vergroten van de lymfeknopen in het mediastinum in: de ruimte die hierdoor wordt ingenomen kan drukken op de omliggende structuren met als gevolg ademhalingsproblemen (bij druk op luchtpijp en longen), regurgiteren (bij druk op slokdarm), onderhuidse vochtophoping (oedeem) ter hoogte van het hoofd, nek en voorpoten (bij druk op de vena cava), snel moe zijn.
• Extranodaal: is afhankelijk van het betrokken orgaan.
• Huid: meestal veralgemeend of op vele verschillende plaatsen. Dit kan zich uiten in nodulen, plaques, zweren, rode/schilferende huidontsteking met plaatselijke onderpigmentatie en kaalheid.

  Epitheliotroop (=met een voorkeur voor de bovenste huidlaag): men zal aanvankelijk schilferen, kaalheid, jeuk zien die op het zicht moeilijk te onderscheiden is van een gewone huidinfectie. Nadien wordt de huid roder, neemt de dikte toe, kunnen er zweren verschijnen alsook vochtproductie. In een gevorderd stadium kan men zich verspreidende plaques en/of nodulen met voortschrijdende verzwering onderscheiden.

  Niet-epitheliotroop: men kan enkele of meerdere gezwellen of in de lederhuid of onderhuids opmerken. Bij deze vorm zijn meestal ook de lymfeklieren en andere organen betrokken, dus dit moet worden beschouwd als een laat stadium van een multicentrisch lymfoom.

• Milt-lever: zeldzaam, geen duidelijk opgezette perifere lymfeknopen, geen infiltratie in het beenmerg. Deze locatie stemt overeen met erg agressief gedrag dat weinig reageert op behandeling. De niet-specifieke symptomen houden desinteresse in, gebrek aan eetlust, zwakte en vaak vertonen de slijmvliezen een gele zweem.
• Intravasculair: in de bloedvatholte –en wand, vaak ter hoogte van het centrale of perifere zenuwstelsel.

Hypercalcemie (verhoogde calciumgehalten in het bloed) worden aangetroffen bij 10-40% van de honden met een lymfoomvorm treft men hypercalcemie aan (dit zijn te hoge calciumgehalten in het bloed).

Om een volledig beeld van de situatie te schetsen zal een klinisch onderzoek uitgevoerd worden, evenals een bloedonderzoek (celtelling en biochemische waarden) en een urine-analyse. Bij het bloedonderzoek wordt idealiter geïoniseerd calcium gemeten. Het uitvoeren van cytologie of het nemen van weefselstalen is essentieel voor de identificatie van het tumortype.

Klinisch onderzoek

Alle beoordeelbare lymfeknopen worden afgetast/nagevoeld om zwellingen te lokaliseren en een rectaal onderzoek uitgevoerd om de aanwezigheid van eventuele veranderingen te bepalen. De slijmvliezen worden gecontroleerd op kleur (bleek/geel is abnormaal), de aanwezigheid van puntbloedingen en/of zweren. Dit geeft een aanwijzing over een potentieel tekort aan rode bloedcellen en bloedplaatjes. Bij het aftasten van de buik wordt gevoeld of sommige organen groter dan normaal zijn, of de darmen een verdikte wand hebben en of er opgezette lymfeknopen voelbaar zijn. Met de stethoscoop wordt in de borstkas naar het hart en de longen geluisterd. Demping of gekraak kunnen wijzen op de aanwezigheid van een massa in het mediastinum of vocht uit de longen (pleurale effusie). Echter, zelfs indien er afwijkingen zijn, kunnen deze vooral bij grote honden niet merkbaar zijn tijdens het klinisch onderzoek, waardoor verder onderzoek zoals radiografie en echografie kunnen nodig zijn om alle veranderingen te identificeren.

Bloedonderzoek

Celtelling

Afwijkingen in rode en witte bloedcellen kunnen een idee geven over de aanwezigheid van een lymfoomvorm en de eventuele betrokkenheid van het beenmerg.

Biochemisch onderzoek

Vaak zal afhankelijk van de locatie van het lymfoom een bepaalde bloedwaarde stijgen. Bevindt de lymfoomvorm zich ter hoogte van de darmen kan een te laag gehalte aan eiwit in het bloed gemeten worden. Lever- of nierinfiltratie kan blijken uit verhoogde lever- of nierwaarden respectievelijk. Verhoogde nierwaarden kunnen ook het gevolg zijn van kalkneerslag in de nieren door hoge gehalten aan geïoniseerd calcium (hypercalcemie) in het bloed. Hypercalcemie wijst potentieel op een paraneoplastisch syndroom.

Urine-onderzoek

Urine-obderzoek laat beoordeling van de nierfunctie en urinewegen toe.

Cytologie en histologie van de lymfeknoop

Cytologie geeft een aanwijzing over het tumortype, histologie de meest accurate informatie over de graad en het celtype waaruit het lymfoom bestaat. Voor accurate histologie moet best de volledige lymfeknoop weggenomen worden. Er is echter een korte algehele anesthesie nodig voor het verwijderen van de lymfeklieren. Een alternatief dat meer en meer beschikbaar wordt, is flow cytometrie (FCM) en/of de PCR-test PARR. Een cytologisch staal is voor deze onderzoeken voldoende en kan zonder verdoving worden afgenomen. Histologie blijft echter de gouden standaard, aangezien FCM en PARR (nog) niet alle vragen kunnen beantwoorden. Via de echo kunnen aspiraten of naaldbiopten bekomen worden die de eventuele betrokkenheid van lever, milt en lymfeknopen in de buikholte weergeven.

Cytologie en histologie van ander lymfeweefsel

hoe de weefselstalen genomen worden hangt af van de locatie van de verdachte massa: chirurgisch in geval van darmbiopten, aspiraten bij borstkas –of ruggenmergvocht, in de huid via een punch biopt.

Op deze stalen kan men tal van diagnostische tests laten uitvoeren om beter de identiteit van de tumor te bepalen: bij tumoren verwacht men een homogene celpopulatie (bij gezond weefsel een heterogene), door via immunohistochemie/immunocytochemie/flow cytometrie te bepalen welk celtype aanwezig is (B -of T-cellen) kan men een inschatten hoe goed de tumor gaat reageren op de standaardbehandelingen (B reageert over het algemeen beter op chemotherapie dan T-cellymfomen).

Stageren

Fase I: slechts 1 lymfeknoop of lymfeweefsel in 1 orgaan is aangetast Fase II: meerdere lymfeknopen zijn regionaal betrokken Fase III: algemene betrokkenheid van de lymfeknopen Fase IV: lever en/of milt zijn betrokken bovenop fase III Fase V: Betrokkenheid van het bloed of beenmerg en/of andere organen (bovenop fase I-IV) Substage a: zonder algemene symptomen, dwz dat de hond zich goed voelt en zich normaal gedraagt. Substage b: met algemene symptomen, dwz dat de hond ziek is en zich niet goed voelt.

Meer dan 80% van de lymfoomvormen bevinden zich op het tijdstip van diagnose in een gevorderd stadium (stage III of IV). Om zekerheid te hebben over de locaties van al dan niet verschillende lymfoomvormen, kan men het beenmerg aanprikken en/of aan beeldvorming doen. Dit maakt vooral een verschil indien men niet zeker weet of er één of meerdere organen/lymfeknopen betrokken zijn. Is er slechts één aanwezig dan kan lokale chirurgische verwijdering voldoende zijn. Zijn er meerdere, opteert men beter voor een algemene behandeling zoals chemotherapie. Bij multicentrische lymfoomvormen zijn bij 60-75% van de honden afwijkingen aanwezig ter hoogte van de borstkas (zij het longinfiltraat of opzetting van de lymfeknopen), bij 50% zijn afwijkingen ter hoogte van lymfeknopen in de buikholte, milt en/of lever aanwezig.

Beeldvorming

Het kan belangrijk zijn om borstkas- en abdominale röntgenfoto's te evalueren om de mate van interne spreiding te beoordelen. Ongeveer 60-75% van de honden met multicentrisch lymfoom heeft afwijkingen op röntgenfoto's van de borstkas. Abdominale röntgenfoto's kunnen in ongeveer 50% van de gevallen de betrokkenheid van verschillende lymfeklieren, milt of lever aantonen. Abdominale echografie kan belangrijk zijn om echogeleide intra-abdominale stalen te verkrijgen (wanneer er geen meer oppervlakkige laesies zijn) voor diagnose of als volledige klinische stadiëring noodzakelijk is.

Histologie

De classificatie van een maligne lymfoomvorm is gebaseerd op de anatomische locatie, de histologische en immunofenotypische eigenschappen.

• Graad: De meeste lymfoomvormen zijn intermediair-hooggradig, slechts 5,3-29% is laaggradig. Hooggradige tumoren reageren vaak beter op chemotherapie dan laaggradige, maar honden met laaggradige lymfoomvormen hebben meestal een lange overleving zonder agressieve behandeling.
• Immunofenotype: Er wordt onderscheid gemaakt tussen 2 hoofdsoorten lymfocyten van waaruit het lymfoom kan ontstaan. Deze 2 soorten lymfocyten zijn de B-cellen en de T-cellen (beiden vervullen een verschillende functie binnen het immuunsysteem). Over het algemeen reageren lymfomen bestaande vooral uit T-cellen minder goed op chemotherapie dan zij die bestaan uit B-cellen. Dit leidt tot een kortere remissieperiode en overleving bij T-cellymfomen. De meeste lymfomen zijn gelukkig B-cellymfomen (60-80%). Het onderscheid tussen beiden wordt gemaakt via weefselstalen, waarop men via antistoffen de identiteit van de tumor bepaalt. Worden antistoffen die specifiek T-cellen binden gebonden aan het weefselstaal, dan is het een T-cellymfoom. Worden antistoffen die specifiek B-cellen binden gebonden, dan is het een B-cellymfoom.

De meeste lymfoomvormen zijn multicentrisch en vragen dan ook om een systemische aanpak. Daarom is chemotherapie de behandeling bij voorkeur bij de meeste lymfoomvormen, aangezien de chemotherapeutica via het bloed de kankercellen bereikt. De chemotherapie op zich wordt door de gezelschapsdieren erg goed verdragen. Indien het lymfoom zich op 1 plaats bevindt, krijgt lokale verwijdering via chirurgie of radiotherapie de voorkeur.

Chemotherapie

Combinatiechemotherapie wordt het meest frequent toegepast in de strijd tegen een maligne vorm van lymfoom. Dit houdt in dat meerdere soorten chemotherapeutica elkaar opvolgen in een behandelingskuur. Hoe lang deze kuur aanhoudt en welke chemotherapeutica juist gebruikt worden zijn afhankelijk van de stage en substage van de lymfoomvormen, de aan –of afwezigheid van paraneoplastische ziekte, de algemene status van de hond, het comfort van de hond tijdens en net na de kuren vs de kans op respons op behandeling, de neveneffecten van de behandeling en natuurlijk ook de tijd en bedragen die de eigenaar kan investeren (sommige protocols nemen tot 24 weken in beslag waarbij elke week behandeld wordt, andere nemen 15 weken in beslag waarbij elke 3 weken wordt behandeld). Combinatiechemotherapie wordt in het algemeen verkozen boven chemotherapie met één enkel soort chemotherapeuticum, aangezien het effect beter is en langer aanhoudt.

Remissie (het verdwijnen van de tumor) treedt op bij 80-90% na combinatiechemotherapie. De mediane overlevingstijd is 10-12 maanden. Van de honden met multicentrisch B-cellymfoom die behandeld worden met combinatiechemotherapie, is na 2 jaar 20-25% van deze honden nog in leven.

De kostprijs van combinatiechemotherapie is afhankelijk van de gebruikte chemotherapeutica, de grootte van het dier, de toedieningsfrequentie en (lab)monitoring. Voor elke chemotherapiebehandeling moet een bloedonderzoek uitgevoerd worden om na te gaan of bepaalde bloedcellen voldoende hoog zijn en dus een nieuwe behandelingssessie toelaten. Indien de waarden te laag zijn, moet 5-7 dagen gewacht worden alvorens dit nogmaals na te gaan. Indien er ook vorm van lymfoom in het beenmerg aanwezig is, zijn deze waarden moeilijker te interpreteren.

Hoewel bij vele honden initieel de tumoren zullen verdwijnen, zullen de meeste hervallen (meestal binnen 1 jaar). Dit is over het algemeen te wijten aan het feit dat in de meeste gevallen niet alle tumorcellen kunnen worden gedood door chemotherapie, het aantal kan slechts tot op zekere hoogte worden verlaagd. Daarna is het aan het eigen immuunsysteem van het lichaam of het de resterende tumorcellen kan verwijderen of niet. Een non-respons of vroege terugval kan het gevolg zijn van een initiële behandeling met prednisolone, toediening van lagere doses cytostatica (in lijn met het welzijn van de hond), onvoldoende hoge penetratie van het chemotherapeuticum in de tumor, of doordat de kankercellen resistent zijn tegen de chemotherapeutica.

Bij herval is het nodig om de behandeling te herhalen of er wordt een ander protocol opgestart met middelen die de hond nog niet eerder gehad heeft (rescue protocol). Bij een hooggradige vorm van lymfoom zal 1 chemotherapeuticum typisch geen duurzame remissie veroorzaken vergeleken met de standaard combinatieprotocols. Bij bepaalde types laaggradig lymfoom kan het gebruik van metronomische drugs (orale celdelingsvertragende drugs met lage gehalten aan neveneffecten) - mogelijks gecombineerd met prednisolone- leiden tot een lange overlevingstijd. Deze subtypen worden 'indolent lymfoom' genoemd. Ze vormen ongeveer 5-10% van alle lymfomen.

Enzymtherapie

Enzymtherapie zoals PEG-asparaginase (Oncaspar®) biedt een alternatief aan zij die geen chemotherapietraject willen opstarten voor de behandeling van maligne lymfoomvormen of leukemie. Het wordt ook gebruikt in combinatie met chemotherapie. Dit enzyme breekt voedingsstoffen (het aminozuur asparagine) voor de kankercel af, waardoor deze niet kan delen. Met deze therapie bereikt men geen genezing, maar wel een onderdrukking van de ziekte. Dit middel is vrij veilig voor de hond en de afvalproducten van PEG-asparaginase zijn minder schadelijk dan deze bij chemotherapie. Hierdoor hoeven eigenaren geen voorzorgsmaatregelen te nemen met ontlasting/urine/speeksel en kunnen huisdieren eventueel alsnog behandeld worden wanneer ze zich in een gezin met kinderen of zwangere vrouwen bevinden en chemotherapie afgeraden wordt. Er is geen nood aan infusen en onderdrukking van het beenmerg treedt zelden op. De voornaamste bijwerking houdt 1-2 dagen diarree en soms een slechtere eetlust in, maar dit treedt meestal maar op wanneer de lymfeklieren erg goed op de behandeling reageren en heel snel verkleinen. Overgevoeligheidsreacties komen zelden voor en kunnen zich uiten zich als jeuk, roodheid, bultjes, korstjes of spierpijn.

De therapie bestaat uit 1 injectie in de spieren (of een intraveneus infuus) per 2-3 weken en bij goed resultaat wordt de tussenliggende periode verlengd.

Oncaspar® is een duur geneesmiddel met een beperkte houdbaarheid.

Immunotherapie

Er wordt volop onderzoek verricht op het vlak van immunotherapeutische alternatieven voor honden met een systemische vorm van een lymfoom.

De antistof Rituximab wordt gebruikt bij mensen, maar heeft geen effect bij caniene lymfoom. Er werden verschillende studies uitgevoerd rond het effect van kankervaccins tegen lymfoom. Het APAVAC®-vaccin voor lymfoom heeft bij sommige patiënten geleid tot een significante toename van de overlevingskansen en lijkt dus een veelbelovende nieuwe behandeling te zijn. Het wordt altijd gebruikt in combinatie met een combinatiechemotherapieprotocol. Er zijn echter bijkomende studies en meer patiënten nodig om deze resultaten te bevestigen.

Prednisolone

Het toedienen van prednisolone kan als palliatieve optie overwogen worden. Het gebruik van steroïden voorafgaand aan chemotherapie kan de respons op chemotherapie nadelig beïnvloeden.

Chirurgie

Chirurgie kan aangewezen zijn wanneer wanneer het om 1 enkele lymfeklier gaat (fase I) of wanneer er zich een enkele tumor bevindt die niet gelokaliseerd is ter hoogte van de lymfeknopen. Bijvoorbeeld in geval van een vorm van lymfoom in de oogbol of een solitaire tumor ter hoogte van het maagdarmstelsel,heeft chirurgische verwijdering ervan bemoedigende resultaten opgeleverd.

Radiotherapie

Bestralingstherapie, hoewel beperkt gebruikt voor de behandeling van lymfoom, kan in bepaalde gevallen aangewezen zijn. Mogelijke indicaties:

• Behandeling met als doel genezing voor stadium I en solitaire extranodale ziekte (bijv. nasaal, cutaan, spinaal lymfoom)
• Behandeling met als doel palliatieve zorg voor een lokaal voorkomen van de kanker (bijv. gelokaliseerde botaantasting, rectaal lymfoom, lymfoom ter hoogte van de onderkaak). Voor lymfoom dat zich in het centrale zenuwstelsel bevindt, is het responspercentage over het algemeen laag en van korte duur (enkele weken tot maanden).
• Totale lichaamsbestraling gecombineerd met het heraanvullen van beenmerg of stamcellen. Beenmergtransplantaties zoals beschreven bij mensen, zijn geen standaard behandelingsoptie voor gezelschapsdieren in Europa. In overleg met een radiotherapeut en de oncoloog kan beslotenworden om het hele lichaam van de hond te bestralen, dit is afhankelijk van de situatie en wordt beoordeeld geval per geval.
• Halve lichaamsbestraling na chemotherapie-geïnduceerde remissies of tussen chemotherapiecycli.

De prognose is erg variabel en afhankelijk van vele factoren (het subtype van de lymfoomvorm, de klinische stage, een voorbehandeling met steroïden, de plaats waar het ontstaat, hypercalcemie, een tekort aan rode bloedcellen etc). Zonder behandeling sterven de meeste honden 4-8 weken na de diagnose (al is er een sterke variabiliteit). Lymfomen zijn zelden volledig te genezen (minder dan 10% van de gevallen). De behandeling veroorzaakt eerder een tijdelijke verdwijning van de tumor gedurende maanden. Echter, tijdens en na de behandeling ervaart de hond een goede levenskwaliteit. Indien de hond behandeld wordt met combinatiechemotherapie kan voor het meest voorkomende lymfoomtype (multicentrisch) een mediane overleving van 12 maanden verwacht worden en na 2 jaar zijn 20-25% van de honden nog steeds in leven.

Een studie in 1992 waarin de effecten van behandeling met PEG-asparaginase bij honden met lymfoom werden onderzocht, toonde aan dat bij 81% van de behandelde honden de tumor kleiner werd of verdween na de eerste 2 weken van de behandeling. Bovendien nam met de toevoeging van andere chemotherapeutische geneesmiddelen het aantal reagerende honden nog verder toe tot 94%. De studie toonde ook een mediane tijd tot terugval van 217 dagen aan voor honden die werden behandeld met PEG-asparaginase in combinatie met chemotherapie. De overlevingstijd voor honden die werden behandeld met PEG-asparaginase in combinatie met chemotherapie varieerde van 19 tot 1030 dagen en de totale mediane overlevingstijd was 351 dagen. In andere studies werden echter vergelijkbare resultaten bekomen met alleen chemotherapie.

Soms dient de behandeling onderbroken te worden vanwege neveneffecten of financiële redenen.

De prognose is slechter naarmate

• De hond behandeld werd met corticosteroïden (enkele weken) voordat de chemotherapie wordt gestart
• de hond klinisch ziek is (substage b)
• wanneer de tumor uit T-cellen bestaat
• wanneer de tumor uit B-cellen bestaat maar waarbij de cellen een lage expressie vertonen van B5 en/of MHC II receptoren (meetbaar via immunohistologie)
• wanneer de tumor hooggradig is
• wanneer de tumor zich verspreid in de huid of zich verspreid in maagdarmstelsel bevindt
• wanneer de tumor zich in de milt of lever bevindt
• wanneer het in het centraal zenuwstelsel zit
• wanneer er een te hoog gehalte aan calcium in het bloed gevonden wordt
• wanneer er meerdere letsels zijn

De prognose is beter als:

Grofweg kan men het volgende stellen:

• Behandeling met prednisolone alleen: gemiddelde overlevingstijd van 2 maanden.
• Behandeling met een enkel type chemotherapie: minder dan 1 jaar overleving (erg variabel in respons en duurtijd en afhankelijk van het type tumor).
• Behandeling met combinatiechemotherapie: gemiddeld een jaar overleving, met een range van enkele maanden tot 4 jaar. Mogelijks kan men in de toekomst langere overlevingstijden behalen door reguliere behandelingen te gaan combineren met immunotherapie.
• Bij behandeling met PEG-asparaginase, leeft 50% van de dieren langer dan 1 jaar en vrij van symptomen.
• Behandeling met chemo-immunotherapie (chemotherapie en APAVAC®-vaccin): Diffuus grootcellig B-cellymfoom: de 1-, 2- en 3-jaarsoverleving waren 20, 13 en 8% voor chemotherapie en 51, 19 en 10% voor chemo-immunotherapie. Het voordeel van chemo-immunotherapie was met name relevant bij honden met gelijktijdig hoog serum LDH, stadium V, substadium van een ziekte en niet eerder behandeld met steroïden (mediane LSS, 480 vs 85 dagen; P <0,001). Nodale marginale zone lymfoom: degenen met ten minste 3 van de bovengenoemde kenmerken hadden significant baat bij chemo-immunotherapie (mediane LSS, 680 vs 160 dagen, P < 0,001). De 1-, 2- en 3-jaarsoverleving waren 30, 16 en 10% voor chemotherapie en 55, 28 en 10% voor chemo-immunotherapie. Folliculair lymfoom, gebrek aan toediening van immunotherapie was de enige variabele die significant geassocieerd was met een verhoogd risico op tumorgerelateerd overlijden.

Het is mogelijk dat in de toekomst langere overlevingstijden zullen bekomen worden door het combineren van standaardbehandelingen met immuuntherapie.